Bipolaire stoornis

Iedereen is wel eens somber of juist extreem blij. Die gevoelens horen bij het leven. Als deze elkaar afwisselen en zo overweldigend zijn dat ze het dagelijks leven beïnvloeden? Dan kan er sprake zijn van een bipolaire stoornis. Deze stemmingsstoornis komt bij ongeveer 2 % van de bevolking voor.

Wat is het?

Bij alle mensen schommelt de stemming. Zo is iemand meestal bedroefd als een familielid overlijdt, maar juist blij als hij de loterij wint. Niemand vindt dat raar of abnormaal, want de stemming past bij de situatie.

Mensen met een bipolaire stoornis hebben extreme schommelingen in hun stemming. Deze schommelingen passen vaak niet bij de situatie. De bipolaire stoornis is dan ook een stemmingsstoornis.

Depressieve periodes

Bij een bipolaire stoornis is meestal sprake van één of meerdere depressieve episoden. Dat zijn perioden waarin iemand zich somber voelt en weinig energie heeft. Als u hier meer over wilt lezen, dan verwijzen wij u naar de beschrijving van depressie in onze kennisbank.

Manische periodes

Bij een bipolaire stoornis komt, meestal naast de depressieve episode(n), altijd minstens één manische episode voor. Tijdens een manische episode is iemand overactief en druk. Soms is iemand uitgelaten vrolijk, soms juist prikkelbaar en boos. Iemand heeft het gevoel alles aan te kunnen. Een manische episode wordt ook wel manie genoemd.

Bipolaire stoornis

Met de term bipolair geeft men aan dat er sprake is van twee uitersten. De manische pool en de depressieve pool. Een andere naam voor de bipolaire stoornis is manisch-depressieve stoornis. 

Rapid cyclers

Sommige patiënten worden ‘rapid cyclers’ genoemd. Dit zijn manisch-depressieve patiënten die vaker (vier of meer keer per jaar) manische of depressieve episoden doormaken.

Symptomen

De symptomen verschillen per patiënt. Zowel voor de manische als voor de depressieve episoden. De episoden bij één en dezelfde patiënt lijken vaak wel op elkaar.

Depressieve episode

Tijdens een depressieve episode zijn veel voorkomende symptomen:

  • Neerslachtige stemming, verlies van interesse in bijna alle dagelijkse activiteiten. Deze duurt minstens twee weken.
  • Verandering in eetlust en gewicht.
  • Slaapproblemen
  • Besluiteloosheid
  • Gevoelens van waardeloosheid
  • Terugkerende gedachten aan de dood
  • Sociale problemen
Manische episode

Tijdens een manische episode zijn veelvoorkomende symptomen:

  • Een uitgelaten of prikkelbare stemming. Deze duurt tenminste een week.
  • Verminderde slaapbehoefte
  • Meer praten
  • Snel afgeleid
  • Actiever
  • Risico gedrag (zoals ongeremde koopwoede of onverstandige investeringen)
  • Sociale problemen
Hypomane episode

Een hypomane episode lijkt op een manische periode, maar de symptomen zijn minder heftig. 

Tussen de episoden door

Tussen de episoden door is men meestal volkomen normaal. Er zijn dan geen manische of depressieve verschijnselen meer aanwezig. Overigens is men wel vaak bezig met het ‘puin ruimen’ van eerdere episoden. Met alle problemen die daarbij komen kijken.

Ontstaan

Er zijn verschillende factoren die invloed kunnen hebben op het ontstaan van een bipolaire stoornis. Een aantal ervan is erfelijk. Men weet nog niet precies welke erfelijke factoren een rol spelen. Ook ingrijpende levensgebeurtenissen zoals een echtscheiding, mishandeling of ontslag kunnen van invloed zijn.

Behandeling

Soorten behandeling

Er zijn twee soorten behandelingen bij manisch-depressiviteit. De onderhoudsbehandeling is erop gericht om herhaling te voorkomen. De acute behandeling richt zich op de al bestaande klachten bij een manische of depressieve periode.

De bipolaire stoornis is over het algemeen goed te behandelen. Meestal bestaat de behandeling uit medicatie en ondersteunende gesprekken of psychotherapie. Bij een ernstige depressie of manie kan een opname noodzakelijk zijn. Overmatig gebruik van alcohol of drugs kan de behandeling hinderen.

Er zijn verschillende behandelingen effectief gebleken. Afhankelijk van uw specifieke situatie bepaalt u met uw behandelaar welke behandeling(en) het best bij u past. Daarbij is de ernst van de klachten van belang (lukt het u nog om uw dagelijkse activiteiten uit te voeren?). Ook de duur van de klachten speelt mee. Wanneer nodig worden eventuele aanvullende behandelingen ingezet.

Medicatie

Vaak blijkt het nodig om medicijnen te gebruiken voor uw bipolaire stoornis. Het vinden van het juiste middel en de juiste hoeveelheid kan een tijd duren. Dit is namelijk voor iedereen anders. Hoe meer u en uw behandelaar weten over hoe u reageert op medicijnen, hoe beter. Ook informatie over uw familie kan helpen om voor u zo snel mogelijk de juiste medicijnen in de juiste dosering te vinden.

Stemmingsstabilisatoren

De meest gebruikte medicijnen bij de bipolaire stoornis zijn stemmingsstabilatoren. Er is echter geen goede definitie voor stemmingsstabilisator, waardoor steeds meer fabrikanten hun medicijnen die naam meegeven. Meestal wordt met stemmingsstabilisator aangeduid dat een medicijn een depressie of manie verbetert (of voorkomt) zonder de tegenoverliggende pool van de stemming (manie of depressie) te verergeren.

Lithium

Het medicijn dat nog altijd het meest wordt gebruikt om het optreden van manieën en depressies te voorkomen, is lithium. Als lithium niet werkt, probeert men (het toevoegen van) valproaat (Depakine®), carbamazepine (Tegretol®), lamotrigine (Lamictal®) of een van de zogenaamde atypische antipsychotica. Het is mogelijk dat deze stoffen voor bepaalde atypische vormen van manisch-depressiviteit beter werken dan lithium.

Psychologische interventies

Psychologische interventies helpen u om inzicht te krijgen in uw gedachten en gedrag en de invloed daarvan op uw gezondheid. De meest voorkomende psychologische interventies zijn psycho-educatie, zelfmanagement en eventueel psychotherapie. Welke vorm van psychotherapie voor u het meest geschikt is, bespreekt u met uw behandelaar.

Veelgestelde vragen

Wat moet ik doen als ik op vakantie ga?

Bereid u voor

Een vakantie begint met het nemen van een aantal voorzorgen. Voorkom stress en onrust door een rustige voorbereiding. Op onze polikliniek kunt u een formulier meekrijgen, waarop naast de gebruikte medicatie ook allerlei informatie (bijvoorbeeld ook de telefoonnummers van huisarts en behandelaar) staat. Het is handig dit mee te nemen op vakantie.

Uw medicatie

Neem voldoende medicatie mee, doorgaans een dubbele hoeveelheid, die u verdeelt over koffers en handbagage. Stel samen met uw behandelend arts een persoonlijk noodpakket samen (denk aan slaapmedicatie). Vergeet ook niet een pijnstiller mee te nemen die de lithiumconcentratie niet beïnvloedt (paracetamol). Neem tevens een middel tegen diarree mee.

Zout

Belangrijk is dat u ook op reis zorgt voor voldoende rust, voorzichtig bent met alcohol en zeker geen drugs gebruikt. Bij lithiumgebruik in warme landen moet u erop bedacht zijn dat de mineraal- en vochthuishouding onder druk staan. Door veel zweten verliezen we meer zout. Ga dus liever niet te lang achtereen in de volle zon iggen. Drink voldoende en gebruik voldoende zout. Neem daarom bouillonblokjes of drinkbouillon mee.

Tot slot

Bij braken of diarree kunt u het beste enkele dagen geen lithium innemen. Zoek dan eventueel contact met uw behandelaar. Het is niet verstandig een reis te boeken als u onstabiel bent. U kunt namelijk geen rechten aan een annuleringsverzekering ontlenen als u al ontregeld was op het moment dat u de verzekering afsloot.

Wat moet ik doen als ik een intercontinentale vlucht ga maken?

Een eventuele vliegreis naar een land in een andere tijdzone vereist bijzondere aandacht. De klap die het tijdsverschil veroorzaakt, is (deels) op te vangen door in de dagen voor de reis het dagelijkse ritme al geleidelijk aan te passen aan de nieuwe tijd.

Dat geldt ook voor het tijdstip waarop u de medicijnen inneemt. Begin ruim van tevoren langzaam één uur per dag uw dag- en nachtritme op te schuiven naar het dag- en nachtritme zoals dat in het vakantieland geldt. Als u een grote intercontinentale reis gaat maken met een tijdsverschil van zes uur, begint u dus zes dagen van tevoren. Wanneer u teruggaat naar Nederland, doet u de hele procedure weer in omgekeerde richting.

Als u niet zo heel lang in het buitenland bent, kunt u ervoor kiezen uw medicijnen volgens de Nederlandse tijd te blijven innemen, zeker als dat tijdstip omgerekend in de tijd van het vakantieland gunstig valt.

Wat moet ik doen als ik zwanger ben/zwanger wil worden?

Overleg met uw behandelaar als u zwanger bent of van plan bent zwanger te worden. Uw behandelaar zal u een passend advies geven.

Zoals algemeen gebruikelijk zal ook foliumzuur worden aangeraden en dat wordt in de regel al vóór de bevruchting gestart. Ook ten aanzien van de noodzakelijke extra controles, het beleid rond de zwangerschap en borstvoeding worden nauwkeurige afspraken gemaakt.

Mag ik alcohol drinken met stemmingsstabilisatoren?

Alcohol verdooft. Signalen in zenuwen en hersenen worden minder goed overgedragen. Alcohol drinken versterkt bijwerkingen en andere effecten van stemmingsstabilisatoren. Het precieze effect van alcohol is per medicijn verschillend. Van lithium is bijvoorbeeld bekend dat het het coördinatie- en concentratievermogen verminderd. In het algemeen versterkt alcohol vaak het versuffend effect van een middel. Op de bijsluiter van uw medicijn staat welke effect alcohol precies heeft. Bovendien kan alcohol, net als lithium, leiden tot vocht- en zoutverlies. Niet drinken is veiliger en beter voor uw gezondheid dan wel. En als u wel drinkt, drink dan zo weinig mogelijk en eet er wat bij.

Wat moet ik doen als ik koorts krijg?

Koorts kan vooral een probleem opleveren als u lithium gebruikt. U zweet
vaak meer als u koorts hebt. Overmatig transpireren leidt tot verlies van
zout en dat kan de lithiumspiegel verhogen. Het belangrijkste gevaar bij
koorts is dus een lithiumvergiftiging. U kan dit voorkomen door genoeg
te drinken en af en toe wat bouillon (zout!) te nemen. Als u eraan twijfelt
of u toch wat uitdroogt en het lithium kan stijgen, neem dan contact op
met uw behandelaar. Bij voorkeur laten we dan tussendoor bloedprikken
om de lithiumspiegel te bepalen. Als dat niet kan, sla dan een keer het
innemen van lithium over tot we zeker weten dat de lithiumspiegel niet
te hoog is.
Om de koorts te verlagen heeft paracetamol de voorkeur, omdat veel
andere koortsverlagende middelen zoals diclofenac, voltaren, ibuprofen,
brufen etc. ook de lithiumspiegel kunnen verhogen.

Wat moet ik doen als ik geopereerd moet worden en ik gebruik lithium?

Lithium kan de werkingsduur van de spierverslappende medicijnen die bij operaties worden gebruikt, verlengen. Over het algemeen wordt geadviseerd bij kleine ingrepen de toediening van de lithiumdosis eenmaal, en bij grote ingrepen tweemaal over te slaan. Dit zal weinig effect hebben op de profylactische werking van lithium, mits daarna weer lithium wordt genomen. Overleg een en ander altijd met de behandelende anesthesist.

Hoelang moet ik met de medicijnen doorgaan?

Hierop is moeilijk in het algemeen een antwoord te geven. Verschillende aspecten spelen een rol in de beslissing om langdurig lithium of andere stemmingsstabilisatoren te blijven gebruiken De belangrijkste zijn:

  • Hoe vaak bent u manisch of depressief geweest?
  • Hoe ernstig was dat? Was bijvoorbeeld opname nodig?
  • Komt de bipolaire stoornis ook in de familie voor?

Als u meerdere keren manisch of depressief bent geweest, deze episoden waren ernstig en het komt ook nog in de familie voor, dan adviseren wij meestal langdurig (levenslang?) medicijnen te gebruiken. Als het allemaal wat minder ernstig lijkt, komt het meestal neer op het afwegen van de voor- en de nadelen.

  • Hoe naar vindt u het als de manie of depressie nog eens optreedt?
  • Bent u in staat om tijdig te handelen als zich weer eerste signalen voordoen?
  • Hoe veel last hebt u van het gebruik van de medicijnen?
  • Hoe goed werken de medicijnen?

Samen met uw behandelaar kan u het beste rustig alle voors en tegens bespreken en zo tot een afgewogen besluit komen.

Mist u iets in onze Kennisbank?  Of heeft u een opmerking over de tekst?  Vertel het ons: ehealth@antesgroep.nl        |        Disclaimer